Je hebt het vast wel eens gehoord: de vreemdelingenpolitie houdt iemand staande zonder verblijfspapieren, neemt deze persoon mee naar het politiebureau en vervolgens wordt hij op het vliegtuig gezet naar het land van herkomst. Maar kan de vreemdelingenpolitie zomaar iemand staande houden omdat hij denkt dat deze persoon illegaal in Nederland verblijft? In dit blog leg ik uit of dat mag en wat je rechten dan zijn.
Wat is staande houden?
Allereerst is het belangrijk om te begrijpen wat “staande houden” precies betekent. Staande houden houdt in dat een persoon wordt aangesproken en dat hem wordt gevraagd naar zijn naam en identiteits- en/of verblijfsdocument. Als deze persoon niet kan aantonen dat hij rechtmatig in Nederland verblijft kan hij worden meegenomen naar het politiebureau voor nader onderzoek. Dat heet ophouden. Hetzelfde geldt als iemand wegrent tijdens het gesprek. Deze persoon kan dan worden meegenomen naar het politiebureau, als de politie hem te pakken krijgt. Dat noem je niet meer staande houden maar ophouden. Het staande houden zelf gaat dus puur over het aanspreken van iemand en het vragen naar documenten.
Wanneer mag de vreemdelingenpolitie je staande houden?
De vreemdelingenpolitie mag je niet zomaar staande houden op basis van een onderbuikgevoel of een vaag vermoeden dat je illegaal in Nederland verblijft. Er moet een gegronde reden zijn. De wet stelt dat de politie je alleen mag vragen naar je identiteit als er sprake is van een “redelijk vermoeden van illegaal verblijf”. Dit heeft te maken met het verbod op discriminatie (artikel 1 van de Grondwet). Je kan dus niet zomaar worden staande gehouden alleen op basis van uiterlijke kenmerken, zoals je huidskleur of afkomst. Dit zou discriminerend zijn en is absoluut niet de bedoeling van de wetgever.
Een voorbeeld uit de praktijk:
Een situatie die zich echt heeft voorgedaan. In een wijk in Maastricht was er sprake van drugsoverlast, die door jongeren van Noord-Afrikaanse afkomst zou zijn veroorzaakt. Op een bepaald moment werd een persoon door de vreemdelingenpolitie staande gehouden omdat hij plotseling achter een muur vandaan kwam en een Noord-Afrikaans uiterlijk had. Dit is een voorbeeld van discriminatie en is in strijd met de wet.
Wanneer mag de politie je staande houden zonder een redelijk vermoeden van illegaal verblijf?
Het is dus niet zomaar toegestaan om iemand staande te houden op basis van uiterlijk of vage vermoedens. Maar in sommige gevallen kan het voor de politie legitiem zijn om iemand te controleren. Stel bijvoorbeeld dat je op een andere manier staande wordt gehouden, bijvoorbeeld op basis van een melding of strafrechtelijke verdenking, en tijdens de controle blijkt dat je geen documenten hebt en de Nederlandse taal niet spreekt, dan kan de politie een redelijk vermoeden van illegaal verblijf hebben.
Voorbeelden uit de praktijk
Twee agenten gingen naar een boot in Amsterdam nadat er een melding van inbraak was ontvangen. Toen ze daar aankwamen, zagen ze een man van de boot lopen en besloten hem staande te houden. Niet omdat hij er anders uitzag, maar omdat ze hem wilden controleren op basis van hun strafrechtelijke bevoegdheden (onderzoek naar de inbraak). Toen de man geen identiteitsbewijs kon tonen, de Nederlandse taal niet sprak en gebaren maakte die erop wezen dat hij op de boot wilde slapen, ontstond er een redelijk vermoeden van illegaal verblijf. Hij werd vervolgens vreemdelingenrechtelijk staande gehouden.
Een ander voorbeeld komt uit mijn eigen praktijk. Ik had eens een cliënt, een oudere man die al meer dan 20 jaar illegaal in Nederland verbleef, maar zich altijd uit de problemen hield en nooit in aanraking kwam met de politie. Op een dag was hij rustig eendjes aan het voeren in een park, een activiteit die op het eerste gezicht onschuldig leek. Tot zijn schrik werd hij staande gehouden door de politie. Blijkbaar was het volgens de lokale Algemene Plaatselijke Verordening (APV) verboden om eendjes te voeren. Bij controle bleek dat mijn cliënt geen identiteitsbewijs had en de Nederlandse taal niet machtig was. Hij werd meegenomen naar het politiebureau en uiteindelijk naar zijn land van herkomst uitgezet. Dit toont aan hoe een ogenschijnlijk onschuldige situatie kan leiden tot een staande houding en serieuze gevolgen.
Wanneer mag de politie je nog meer om identificatie vragen?
De politie mag je identificatie alleen vragen als daar een geldige reden voor is. Dit is vaak het geval als je betrokken bent bij een strafbaar feit, een verkeersongeluk hebt veroorzaakt, of als de politie jouw identiteit nodig heeft om een onderzoek uit te voeren.
Toezichthouders, zoals de vreemdelingenpolitie, hebben dezelfde bevoegdheden. Hier zijn enkele voorbeelden van situaties waarin een identiteitscontrole kan plaatsvinden:
- Een auto rijdt ’s nachts rond op een industrieterrein en wekt daardoor de indruk van verdachte activiteit.
- Na een schietpartij is het nodig om de identiteit van getuigen of verdachten vast te stellen.
- Er is overlast van hangjongeren in de openbare ruimte.
- Bij grote evenementen zoals voetbalwedstrijden of demonstraties kunnen identificatiecontroles plaatsvinden om orde te handhaven.
- Bij onrust in uitgaansgebieden kan de politie vragen om een identiteitsbewijs om verdachte personen te identificeren.
Wat kun je doen als je denkt dat je onrechtmatig staande bent gehouden?
Stel, de politie houdt je staande en ontdekt dat je illegaal in Nederland verblijft. Je wordt meegenomen naar het politiebureau, waar besloten wordt dat je in vreemdelingendetentie moet verblijven totdat je wordt uitgezet.
Maar jij vindt dat je onterecht bent staande gehouden, bijvoorbeeld omdat je vindt dat je gediscrimineerd bent. In dat geval kun je beroep aantekenen bij de rechtbank. De rechter zal, onder andere op basis van het proces-verbaal van de politie en jouw uitleg, oordelen of er sprake was van discriminatie bij de staande houding. Als de rechtbank oordeelt dat je onterecht bent staande gehouden, zal je meestal worden vrijgelaten.
Conclusie
Staande houden kan een vervelende ervaring zijn, vooral als je niet goed begrijpt waarom het gebeurt. De vreemdelingenpolitie mag je niet zomaar staande houden zonder geldige reden. Ze moeten een redelijk vermoeden hebben van illegaal verblijf. Heb je vragen of twijfel je over je rechten of de manier waarop je bent behandeld? Neem gerust contact op met mij. Ik help je graag verder.